Lata składkowe w ubezpieczeniu emerytalnym Jak zabezpieczyć swoją emeryturę dzięki wyjaśnieniu konta

• W Niemczech otrzymuje się emeryturę dopiero po spełnieniu określonych warunków.

• Do najważniejszych należy odpowiednia liczba tzw. lat składkowych na koncie emerytalnym.

• Oprócz okresu pracy zawodowej istnieje wiele innych okresów w życiu, które liczą się do emerytury.

• Sprawdź, jakie różne okresy już zgromadziłeś/aś.

• Jako rodzic złóż wniosek o uznanie okresów wychowania dzieci.

• Złóż wniosek o wyjaśnienie konta w instytucji ubezpieczenia emerytalnego.

• Postaraj się uzupełnić luki na koncie dobrowolnymi składkami.

Czym są lata składkowe i okres oczekiwania?

Lata składkowe i okres oczekiwania to różne okresy w ustawowym ubezpieczeniu emerytalnym, które trzeba znać, aby właściwie ocenić swoje prawo do emerytury. Lata składkowe bywają często mylone z okresem oczekiwania. Dlatego wyjaśniamy najczęstsze nieporozumienia i opisujemy różne pojęcia, które są istotne dla ubezpieczonego. Dzięki temu można samodzielnie ocenić, jak wygląda sytuacja na koncie emerytalnym.

Co oznacza okres oczekiwania przy emeryturze?

Okres oczekiwania to czas, w którym osoba ubezpieczona musi być przynajmniej w jakiejś formie uczestnikiem ustawowego ubezpieczenia emerytalnego, aby nabyć prawo do emerytury. Dla różnych rodzajów emerytur obowiązują różne okresy oczekiwania.

Czym są lata składkowe w emeryturze?

Lata składkowe, a dokładniej okresy składkowe, to wyłącznie lata bądź miesiące, w których dokonywano wpłat do ubezpieczenia emerytalnego. Uznawane są również miesiące, w których instytucja ubezpieczenia emerytalnego naliczyła składki z tytułu określonych okoliczności. Okoliczności te mogą być różnorodne, dlatego istnieją różne rodzaje okresów składkowych. Okresy składkowe wpływają bezpośrednio na wysokość emerytury.

Czym są okresy nieskładkowe i okresy uwzględniane?

Dodatkowo istnieją okresy nieskładkowe oraz okresy uwzględniane. Są one zaliczane na przykład w przypadku wychowywania dziecka. Okresy uwzględniane i nieskładkowe z reguły nie wpływają bezpośrednio — lub w ogóle nie wpływają — na wysokość emerytury.

Czym są okresy doliczane przy emeryturze?

W przypadku rent z tytułu niezdolności do pracy oraz rent rodzinnych istnieją również tzw. okresy doliczane. Ponieważ dotyczą one szczególnych przypadków, szczegółowe informacje można znaleźć w naszych poradnikach dotyczących renty z tytułu niezdolności do pracy oraz renty rodzinnej.

Czym są łącznie okresy podlegające ubezpieczeniu emerytalnemu?

Różne okresy składkowe i okresy uwzględniane są zbiorczo określane mianem okresów podlegających ubezpieczeniu emerytalnemu. Termin ten brumi skomplikowanie — i taki właśnie jest. Niemniej jest on istotny, jeśli chce się poznać stan różnych okresów na koncie emerytalnym.

W zależności od rodzaju emerytury nie każdy etap życia jest uznawany za okres oczekiwania. Oznacza to z kolei, że pomieszanie lat składkowych, okresów podlegających ubezpieczeniu i okresów oczekiwania może skutkować tym, że z emeryturą nic nie wyjdzie, albo otrzyma się niższą emeryturę.

Bezrobocie, minijob, choroba — co liczy się do okresu oczekiwania?

Do okresu oczekiwania zaliczane są różne okresy podlegające ubezpieczeniu emerytalnemu, które omawiamy poniżej. Zanim wyjaśnimy, jaki okres oczekiwania obowiązuje dla poszczególnych rodzajów emerytur, przedstawiamy najpierw, jakie dokładnie istnieją okresy podlegające ubezpieczeniu.

Jak liczą się okresy wychowania dzieci i okresy uwzględniania dzieci?

Wychowywanie dzieci zajmuje dużo czasu, w którym osoba ubezpieczona może nie być w pracować na pełen etat lub w ogóle. Dlatego ubezpieczenie emerytalne przewiduje różne formy wyrównania. Okresy wychowania dzieci, znane również jako „emerytura matek", zaliczają się do okresów składkowych i bezpośrednio podwyższają emeryturę. Za każde dziecko przysługuje 36 miesięcy (3 lata składkowe).

Okresy uwzględniania dzieci nie zaliczają się do okresów składkowych, lecz do okresów uwzględnianych; mogą jednak pośrednio podwyższyć emeryturę. Okresy uwzględniania dzieci są zaliczane — niezależnie od liczby dzieci — do dziesięciu lat na poczet określonych okresów oczekiwania.

Do okresu oczekiwania zalicza się również okres ciąży w ramach 14 do 20 tygodni.

Jaką rolę odgrywają kształcenie, szkoła i studia?

Od 17. roku życia okresy nauki szkolnej i studiów wyższych zaliczają się do okresów zaliczanych. Są one uwzględniane — do ośmiu lat — na poczet określonych okresów oczekiwania, lecz nie podwyższają emerytury. Za okres, w którym kontynuowano studia lub kształcenie zawodowe ponad ten limit, można dobrowolnie opłacić zaległe składki. Podwyższają one emeryturę i jednocześnie zaliczają się do okresu oczekiwania.

Jeśli osoba ubezpieczona jest zatrudniona jako praktykant lub praktykantka, jest to objęte obowiązkiem ubezpieczenia społecznego. Oznacza to: od wynagrodzenia odprowadzane są składki na ubezpieczenie emerytalne, co podwyższa emeryturę i gromadzi okresy składkowe.

Co liczy się w przypadku bezrobocia dla emerytury?

Nawet w przypadku bezrobocia można nadal gromadzić okresy na koncie emerytalnym. Warunkiem jest, aby w ciągu co najmniej jednego roku przed bezrobociem osoba ubezpieczona była objęta ustawowym ubezpieczeniem emerytalnym, praca była objęta obowiązkiem ubezpieczenia społecznego oraz osoba ta była zarejestrowana jako bezrobotna.

W okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych urząd pracy opłaca składki na ubezpieczenie emerytalne. Jest to zatem okres składkowy, który podwyższa emeryturę i może być zaliczony do okresu oczekiwania.

Sytuacja jest bardziej skomplikowana w przypadku pobierania zasiłku obywatelskiego. Zastąpił on w 2023 roku zasiłek Hartz IV i od lata 2026 roku prawdopodobnie będzie nosił nazwę zasiłku socjalnego. W przypadku pobierania Hartz IV w latach 2005–2011 sytuacja jest podobna do zasiłku dla bezrobotnych I — chodzi o okres składkowy. Miesiące lub lata, w których pobierano Hartz IV lub zasiłek obywatelski po 2011 roku, nie stanowią okresu składkowego i mogą być zaliczone wyłącznie na poczet określonego okresu oczekiwania.

Jak minijob wpływa na emeryturę?

Zasadniczo w minijobie podlega się dobrowolnemu ubezpieczeniu emerytalnemu. Wówczas okres pracy stanowi okres składkowy, podwyższa emeryturę i może być zaliczony do okresu oczekiwania.

Inaczej wygląda sytuacja w przypadku dobrowolnej rezygnacji z ubezpieczenia. Wówczas składki do ubezpieczenia emerytalnego odprowadza wyłącznie pracodawca. Okres pracy jest nadal uznawany za okres składkowy, jednak przy naliczaniu emerytury nie jest uwzględniany w pełni. Do okresu oczekiwania można zaliczyć maksymalnie jedną trzecią. Za dwanaście miesięcy minijobu zalicza się zatem w najlepszym przypadku tylko cztery miesiące do okresu oczekiwania.

Jakie okresy liczą się w przypadku choroby i opieki?

W przypadku choroby i wynikającej z niej niezdolności do wykonywania pracy objętej obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, okres ten jest zaliczany na koncie emerytalnym. Dotyczy to również czasu trwania rehabilitacji. Osoba ubezpieczona pobiera wówczas zasiłek chorobowy lub zasiłek przejściowy. Jeśli przedtem podlegała obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu, składka na ubezpieczenie emerytalne jest nadal odprowadzana z tych tzw. świadczeń zastępujących wynagrodzenie. Okresy te podwyższają zatem emeryturę i mogą być zaliczone do okresu oczekiwania. Są one jednak uznawane za okresy nieskładkowe, a nie składkowe.

Obowiązkowe ubezpieczenie obejmuje również osoby opiekujące się krewnym w jego środowisku domowym bez wynagrodzenia. W takim przypadku gromadzone są okresy składkowe.

Warunkiem jest, aby osoba wymagająca opieki otrzymywała świadczenia z ubezpieczenia pielęgnacyjnego. Kasa chorych lub odpowiednia firma prywatna przejmuje wówczas opłacanie składki. Od 2017 roku wymagane jest sprawowanie opieki przez co najmniej dwa dni w tygodniu, łącznie minimum dziesięć godzin. W przypadku uznania czynności opiekuńczych przy krewnych przed 2016 rokiem minimalny wymiar czasu wynosił 14 godzin tygodniowo.

W latach 1992–1995, przed wprowadzeniem ustawowego ubezpieczenia pielęgnacyjnego, istniał jeszcze tzw. okres uwzględniania opieki. Jeśli w tym czasie sprawowano bezpłatną opiekę nad krewnym, odpowiednie miesiące mogą być zaliczone do okresu oczekiwania. Nie podwyższają one jednak emerytury.

Czy okresy służby i wolontariat liczą się do emerytury?

W przypadku odbycia służby cywilnej, wojskowej lub wolontariatu federalnego osoba ubezpieczona podlegała w tym czasie obowiązkowemu ubezpieczeniu emerytalnemu. Dotyczy to również dobrowolnego roku społecznego lub ekologicznego. Państwo lub pracodawca opłacali w tym czasie składki. Ponieważ są to zatem okresy składkowe, emerytura jest podwyższana, a okresy te mogą być zaliczone do okresu oczekiwania.

Jak małżeństwo i rozwód wpływają na emeryturę?

W ubezpieczeniu emerytalnym osoby, które wspólnie planują starość, wspólnie też na nią oszczędzają. W przypadku rozwiązania związku partnerskiego lub małżeństwa obie strony powinny dysponować równymi uprawnieniami. Nie ma przy tym znaczenia, kto więcej lub mniej pracował. Dlatego istnieje tzw. wyrównanie emerytalne. Polega ono na równym podziale łącznej liczby punktów wynagrodzenia. Liczbę tych punktów dzieli się przez współczynnik 0,0313. Wynik zaokrąglony w górę określa liczbę miesięcy, które mogą być zaliczone do okresu oczekiwania. Ważne: w przypadku przekazania punktów wynagrodzenia w ramach wyrównania emerytalnego okres oczekiwania nie ulega skróceniu.

Punkty wynagrodzenia w małżeństwie lub zarejestrowanym związku partnerskim można również dobrowolnie podzielić i w ten sposób gromadzić miesiące na poczet okresu oczekiwania. Jest to tzw. podział emerytalny. Warunkiem jest zawarcie małżeństwa po 31 grudnia 2001 roku. Pary z roczników od 1962 roku również mogą skorzystać z podziału emerytalnego, jeśli w wymienionym terminie były już po ślubie. Ponadto obaj partnerzy muszą zgromadzić co najmniej 25 lat okresów podlegających ubezpieczeniu emerytalnemu.

Podobnie jak w przypadku wyrównania emerytalnego, okres oczekiwania partnera, który przekazuje punkty wynagrodzenia, nie ulega skróceniu.

Czym są okresy zastępcze w ubezpieczeniu emerytalnym?

Nawet w ekstremalnych sytuacjach ubezpieczenie emerytalne przewiduje rozwiązanie. W przypadku niewoli wojennej, prześladowania politycznego lub deportacji osoba ubezpieczona nie mogła w tym czasie opłacać składek. Dlatego ubezpieczenie emerytalne zalicza tzw. okresy zastępcze. Dotyczy to jednak wyłącznie przypadków, które miały miejsce przed 1992 rokiem.

Przyczyna: okresy zastępcze zostały pierwotnie wprowadzone w celu wyrównania skutków reżimu narodowosocjalistycznego i II wojny światowej. Obecnie najczęściej dotyczą one osób, które z powodów politycznych były więzione w NRD. Okresy zastępcze są zaliczane zarówno do wysokości emerytury, jak i do okresu oczekiwania.

Jaki okres oczekiwania obowiązuje dla poszczególnych rodzajów emerytur?

Dla każdego rodzaju emerytury wymagany jest określony okres oczekiwania — w przeciwnym razie nie można z niej skorzystać i nie otrzymuje się świadczenia. To, co zalicza się do okresu oczekiwania, różni się jednak w zależności od rodzaju emerytury.

Jak długo trzeba opłacać składki, aby otrzymać emeryturę?

Pięć lat okresu oczekiwania to ogólny okres oczekiwania wymagany dla emerytury w wieku ustawowym oraz dla częściowej i pełnej renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej. Po jego spełnieniu, po osiągnięciu ustawowego wieku emerytalnego, emerytura jest wypłacana bezwarunkowo. Do tych pięciu lat zaliczane są jednak wyłącznie okresy zastępcze, składkowe oraz okresy z wyrównania emerytalnego i podziału emerytalnego.

Kiedy osoby z niepełnosprawnościami otrzymują rentę z tytułu niezdolności do pracy?

20 lat okresu oczekiwania wymaganych jest dla pełnej renty z tytułu niezdolności do pracy, jeśli niezdolność do pracy nastąpiła jeszcze przed upływem pięcioletniego okresu oczekiwania. Na przykład w przypadku osoby, która od urodzenia jest osobą z niepełnosprawnością. W zależności od stopnia niepełnosprawności taka osoba miałaby trudności lub byłoby wręcz niemożliwe, aby kiedykolwiek spełnić ogólny okres oczekiwania poprzez zwykłe zatrudnienie. Dzięki zatrudnieniu w warsztacie dla osób niepełnosprawnych może jednak osiągnąć 20 lat okresu oczekiwania. Okres ten jest właśnie dla tej grupy osób przeznaczony. Do niego mogą być zaliczone — oprócz odpowiednich okresów składkowych, okresów zastępczych i okresów z wyrównania emerytalnego lub podziału emerytalnego — również inne okresy.

Kiedy górnicy otrzymują emeryturę?

25 lat okresu oczekiwania wymaganych jest w przypadku szczególnym, mianowicie w przypadku górników lub osób długotrwale zatrudnionych pod ziemią. Osoby te mogą ze względu na obciążenie związane z pracą przejść na emeryturę już w wieku 50 lub 62 lat. Nie są one jednak bezpośrednio objęte ustawowym, lecz podrzędnym górniczym ubezpieczeniem emerytalnym. Do tego okresu oczekiwania mogą być zaliczone wyłącznie okresy wynikające z odpowiedniej działalności zawodowej.

Jaką emeryturę można otrzymać po 35 latach składkowych?

35 lat okresu oczekiwania to zdecydowanie najczęstszy przypadek w ubezpieczeniu emerytalnym, ponieważ są one wymagane dla emerytury dla długoletnio ubezpieczonych. Można z niej skorzystać od 63. roku życia, pod warunkiem akceptacji potrąceń. 35 lat okresu oczekiwania jest również warunkiem emerytury dla osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Do tego okresu można zaliczyć wszystkie okresy podlegające ubezpieczeniu emerytalnemu.

Dla jakiej emerytury potrzeba 45 lat okresu oczekiwania?

45 lat okresu oczekiwania to coś w rodzaju statusu gold w ubezpieczeniu emerytalnym. Osoba spełniająca ten warunek jest tzw. szczególnie długoletnio ubezpieczonym. W takim przypadku ustawowy wiek emerytalny obniża się o dwa lata. Osoby urodzone w 1964 roku lub później mogą przejść na emeryturę już w wieku 65 lat zamiast 67 lat bez potrąceń. Starsze roczniki mogą — w zależności od wieku — przejść na emeryturę bez potrąceń jeszcze wcześniej.

Jest to jednak znacznie trudniejsze do osiągnięcia niż 35 lat okresu oczekiwania. Do 45 lat nie można bowiem zaliczyć okresu studiów ani nauki szkolnej, a także miesięcy, w których pobierano Hartz IV.

Okresy choroby lub pobierania zasiłku dla bezrobotnych I są zaliczane do 45 lat okresu oczekiwania dopiero od lipca 2014 roku. W przypadku zasiłku dla bezrobotnych I — również wtedy, gdy osoba ubezpieczona stała się bezrobotna na dwa lata przed rozpoczęciem emerytury. Chyba że bezrobocie wynikało z upadłości firmy lub zaprzestania działalności.

Bez zastrzeżeń można zaliczyć wyłącznie okresy, w których samodzielnie opłacano składki obowiązkowe, a także okresy wychowania dzieci, okresy uwzględniane i okresy zastępcze.

Pod warunkiem posiadania 18 lat składek obowiązkowych z tytułu zatrudnienia objętego obowiązkiem ubezpieczenia, okresy osiągnięte dzięki dobrowolnym składkom są również ważne. Na czym to dokładnie polega, wyjaśniamy poniżej.

Jak zabezpieczyć emeryturę dobrowolnymi składkami?

Za pomocą dobrowolnych składek można uzupełnić brakujący okres oczekiwania na koncie emerytalnym i w ten sposób zabezpieczyć swoją emeryturę. Z dobrowolnych składek należy skorzystać, gdy brakuje okresu oczekiwania. Mówi się wówczas o lukach na koncie emerytalnym. Dobrowolnymi składkami można zatem kupić dodatkowe miesiące na konto emerytalne. Ponieważ jednak nie każdy może to zrobić, jest to interesujące wyłącznie dla określonych grup osób.

Kto może opłacać dobrowolne składki na emeryturę?

Zasadniczo dobrowolne składki można opłacać wyłącznie w przypadku niepodlegania ustawowemu ubezpieczeniu emerytalnemu. Na przykład jako osoba samozatrudniona, gospodyni domowa, gospodarz domowy lub w przypadku pracy za granicą. Dobrowolne składki są wówczas sensowne, jeśli dzięki dobrowolnemu ubezpieczeniu w ustawowym systemie emerytalnym chce się zbudować dodatkowe zabezpieczenie na starość. Należy pamiętać: minimalny okres, na który trzeba opłacić dobrowolne składki, wynosi pięć lat.

Dobrowolne składki mogą być również opłacalne, jeśli łącznie przepracowano tylko kilka lat lub przed rozpoczęciem bezrobocia nie podlegało się obowiązkowemu ubezpieczeniu. W takim przypadku można za pomocą dobrowolnych składek uzupełnić brak do minimalnego okresu ubezpieczenia. Jeśli np. brakuje do trzech lat minimalnego okresu ubezpieczenia, wpłacone składki po prostu przepadają. Absolutnie kluczowe: dobrowolne składki za dany rok można opłacić wyłącznie do 31 marca roku następnego.

Kiedy można wykupić okresy nauki szkolnej i studiów?

W przypadku podlegania ustawowemu ubezpieczeniu emerytalnemu można wykupić wyłącznie miesiące z okresu nauki szkolnej i studiów. Dotyczy to nauki szkolnej między 16. a 17. rokiem życia. Możliwe jest to również, jeśli nauka szkolna lub studia od 17. roku życia trwały dłużej niż osiem lat — jednak wyłącznie pod warunkiem, że w okresie przekraczającym ten limit nie opłacano składek w inny sposób, np. dzięki pracy objętej obowiązkiem ubezpieczenia społecznego.

Bardzo ważne: wniosek o wykupienie dobrowolnych składek za okres nauki szkolnej i studiów musi być złożony najpóźniej do 45. roku życia.

Jeśli chcesz dowiedzieć się, ile kosztują dobrowolne składki i jak dodatkowo podwyższają emeryturę, zapraszamy do naszego poradnika dotyczącego dobrowolnego ubezpieczenia emerytalnego.

Jak działa wyjaśnienie konta emerytalnego?

Wyjaśnienie konta polega na sprawdzeniu, które miesiące okresu oczekiwania są już zapisane na koncie emerytalnym oraz czy wszystkie okresy są poprawnie wprowadzone. Aby odpowiedzieć na te pytania i ewentualnie uzupełnić luki, służy wyjaśnienie konta. Można je łatwo złożyć online za pomocą formularza V0100. Instytucja ubezpieczenia emerytalnego sprawdzi wówczas stan konta.

Jak instytucja ubezpieczenia emerytalnego weryfikuje okresy?

Wiele danych dotyczących okresów pracy objętej obowiązkiem ubezpieczenia społecznego, bezrobocia lub choroby jest automatycznie przesyłanych do instytucji ubezpieczenia emerytalnego i z reguły są one prawidłowe. W przypadku luk instytucja ubezpieczenia emerytalnego skontaktuje się w celu wyjaśnienia sprawy. Różne okresy można udowodnić na różne sposoby.

Jak udowodnić brakujące okresy dla emerytury?

• Zatrudnienie objęte obowiązkiem ubezpieczenia społecznego najlepiej udokumentować odpowiednimi paskami wynagrodzenia. Jeśli brakuje całych lat, należy złożyć roczne świadectwa podatkowe. Okres pracy w NRD można udowodnić za pomocą wydanego wówczas dokumentu o pracy i ubezpieczeniu społecznym.

• Okresy choroby można udokumentować zaświadczeniami lekarza lub kasy chorych. W przypadku rehabilitacji wystarczy odpowiednie zawiadomienie o przyznaniu świadczenia.

• Zasiłek dla bezrobotnych trzeba złożyć wniosek. Odpowiednia decyzja, którą się otrzymuje, jest dla instytucji ubezpieczenia emerytalnego wystarczającym dowodem okresu bezrobocia.

• Okresy wychowania dzieci, które chce się wpisać na konto emerytalne, zawsze trzeba zgłaszać. Odbywa się to za pomocą formularza V0800. Istnieje wyjątek: po ostatniej reformie emerytalnej rodzice dzieci urodzonych przed 1992 rokiem otrzymują teraz sześć miesięcy więcej na konto emerytalne. Instytucja ubezpieczenia emerytalnego dokonuje tego automatycznie i od 2028 roku automatycznie wypłaci wyższe uprawnienia wstecznie od 1 stycznia 2027 roku.

• Okres nauki szkolnej lub studiów musi zostać potwierdzony przez szkołę lub uczelnię. Takie zaświadczenie należy przedstawić instytucji ubezpieczenia emerytalnego. Ważne: do uzyskania zaświadczenia nie jest wymagane ukończenie kształcenia.

Kiedy należy przeprowadzić wyjaśnienie konta?

Zalecamy złożenie wniosku o wyjaśnienie konta jak najwcześniej. Im dłużej bowiem dany okres leży w przeszłości, tym trudniej może być znaleźć odpowiednie dokumenty. Ponadto można wówczas wcześnie ocenić, czy konto emerytalne powinno zostać uzupełnione dobrowolnymi składkami.

Co dzieje się po wyjaśnieniu konta?

Po wyjaśnieniu wszystkich okresów z instytucją ubezpieczenia emerytalnego otrzymuje się tzw. decyzję stwierdzającą. Nie należy się obawiać: w przypadku stwierdzenia błędów, można je w każdej chwili poprawić.